Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BSCKI Tạ Vương Khoa, Phó Chủ nhiệm Khoa Nội thần kinh – Bệnh viện Quân y 175, Phó chủ tịch Hội can thiệp thần kinh Tp.HCM.

1. Đột quỵ là gì? Đột quỵ, còn gọi là tai biến mạch máu não, xảy ra khi một mạch máu não bị tắc (gọi là đột quỵ nhồi máu não, tỉ lệ 80%) hoặc bị vỡ (gọi là đột quỵ xuất huyết não, tỉ lệ 20%). Đột quỵ trong những năm gần đây đã vượt ung thư để trở thành nguyên nhân tử vong đứng thứ hai, chỉ sau nhồi máu cơ tim, và là nguyên nhân số một gây tàn phế. Năm 2015, có 6.5 triệu người trên thế giới chết vì đột quỵ và dự báo đến năm 2030, con số này sẽ là 7.8 triệu người. Tại Việt Nam, mỗi năm có khoảng 200.000 người bị đột quỵ và khoảng 20% trong số đó tử vong.

Đột quỵ do tắc mạch máu (nhồi máu não) và đột quỵ do vỡ mạch máu (xuất huyết não)

Đột quỵ người trẻ là đột quỵ xảy ra ở người dưới 45-50 tuổi. Tính chung trên phạm vi toàn cầu, tuy chỉ chiếm 10% về số lượng nhưng 50% thiệt hại về kinh tế, xã hội do đột quỵ gây ra cho một quốc gia là đến từ đột quỵ người trẻ. Chi phí điều trị nội trú dành cho đột quỵ người trẻ cao hơn đột quỵ nói chung. Một báo cáo cho thấy trong năm 2007, chi phí điều trị bình quân cho một ca nhồi máu não, xuất huyết nhu mô não, xuất huyết màng não tại Mỹ lần lượt là 34.886, 94.482, 146.307 đô-la.

Người trẻ là những người giàu nhiệt huyết và đang trong độ tuổi lao động sung mãn nhất, cáng đáng nhiều nhất cho gia đình, đóng góp nhiều nhất cho xã hội. Đột quỵ đã tước đi của gia đình và xã hội một nguồn lực vô giá, bản thân bệnh nhân phải đối mặt với một tương lai bất định mang trong mình bệnh tật, dễ phát sinh tâm lý bi quan chán nản, thậm chí trầm cảm vì chỉ vừa mới đây thôi còn là một trụ cột, giờ đã thành một phế nhân!

2. Nguyên nhân chủ yếu khiến ngày càng nhiều người trẻ tuổi mắc đột quỵ Nguyên nhân của nhồi máu não người trẻ đa dạng và khó chẩn đoán hơn so với ở người lớn tuổi. Nếu như ở người lớn tuổi, 3 nhóm nguyên nhân tương đối dễ chẩn đoán gắn liền với các yếu tố nguy cơ tim mạch là bệnh lý mạch máu lớn (hẹp vữa xơ các động mạch lớn ngoài sọ, trong sọ), bệnh lý mạch máu nhỏ (nhồi máu não lỗ khuyết), bệnh tim tạo huyết khối (gồm rất nhiều bệnh lý như van tim cơ học, rung nhĩ, hội chứng suy nút xoang, bệnh cơ tim thể dãn, tồn tại lỗ bầu dục…) chiếm đến trên 80% thì ở người trẻ, tỉ lệ này chỉ là 50%, đồng nghĩa với có đến 50% còn lại là nhóm nguyên nhân bao gồm các bệnh lý ít gặp hoặc hiếm gặp (bệnh lý mạch máu não không do vữa xơ, rối loạn tăng đông máu do thiếu hụt protein di truyền, bệnh hồng cầu hình liềm…) hoặc không chẩn đoán được.

Nguyên nhân thường gặp nhất của xuất huyết não người trẻ vẫn là tăng huyết áp, tương tự ở người lớn tuổi, tuy nhiên đặc điểm đáng lưu ý là khác với tăng huyết áp ở người lớn tuổi hầu hết là vô căn, không cần tìm nguyên nhân thì ở người trẻ bị tăng huyết áp, cần tầm soát một số nguyên nhân có thể có để điều trị như hẹp động mạch thận, u tủy thượng thận, viêm mạch hệ thống... Một số nguyên nhân hay gặp khác của xuất huyết não người trẻ ít gặp trong xuất huyết não người lớn là vỡ dị dạng mạch máu não, rối loạn đông máu, ma túy.

Các yếu tố nguy cơ tim mạch kinh điển gắn liền với tăng nguy cơ đột quỵ ở người lớn tuổi cũng đồng thời hiện diện ở người trẻ, chỉ khác nhau về tỉ lệ hiện diện. Nếu như tăng huyết áp, bệnh tim, đái tháo đường là 3 yếu tố nguy cơ hàng đầu ở người lớn tuổi thì ở người trẻ đó là nghiện hút thuốc lá, rối loạn mỡ máu, tăng huyết áp.

Một nghiên cứu tại châu Âu trên 3944 bệnh nhân đột quỵ người trẻ nhận thấy có 49% nghiện hút thuốc lá, 46% có rối loạn mỡ máu, 36% có tăng huyết áp. Đái tháo đường liên quan hạn chế với đột quỵ người trẻ theo các con số thống kê có lẽ chỉ vì bệnh chưa đủ thời gian gây tổn hại cơ quan đích. Một số yếu tố nguy cơ khác chỉ gặp hoặc gặp ưu thế ở người trẻ mà không gặp hoặc ít gặp ở người lớn tuổi là mang thai, uống thuốc tránh thai, nghiện rượu, ma túy, béo phì.

3. Cần làm gì để phòng ngừa đột quỵ ở người trẻ tuổi? Thống kê hàng năm cho thấy số lượng người trẻ bị đột quỵ trên thế giới tăng dần đều trong vòng 3 thập niên trở lại đây, một phần lý do quan trọng đến từ áp lực công việc ngày càng cao, chế độ nghỉ ngơi không hợp lý, chế độ ăn uống và vận động thiếu khoa học nơi người trẻ khiến tuổi khởi bệnh của một số bệnh lý vốn là các yếu tố nguy cơ đột quỵ kinh điển như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu ngày càng trẻ hóa.

Tại khoa Nội thần kinh Bệnh viện Quân y 175 trong vài năm gần đây, bình quân cứ 4-5 bệnh nhân đột quỵ nhập viện thì có 1 bệnh nhân là đột quỵ người trẻ, một con số đáng báo động. Người trẻ cần thiết lập cho mình một môi trường sống thoải mái về tinh thần lẫn thể chất, chế độ ăn uống khoa học (giảm mặn, giảm tinh bột, giảm béo, tăng cường rau xanh và trái cây), siêng năng thể dục thể thao, bỏ hẳn thuốc lá cũng như hạn chế bia rượu, không sử dụng ma túy, thay đổi biện pháp ngừa thai nếu nghi ngờ thuốc đang uống liên quan với đột quỵ và đặc biệt là cần nhận thức được tầm quan trọng của việc kiểm tra sức khỏe định kỳ.

Thực tế cho thấy rất nhiều người trẻ khá chủ quan, không hề quan tâm tiền sử bệnh lý, chỉ đến khi bị đột quỵ nhập viện mới ngỡ ngàng khi nghe bác sĩ thông báo mình mắc bệnh tăng huyết áp, đái tháo đường… đã trong một thời gian dài trước đó.

Đột quỵ ngày càng trẻ hóa

Tiến bộ của y học suốt hàng chục năm qua tuy đã làm giảm đáng kể tỉ lệ mắc bệnh nhưng đột quỵ nói chung và đột quỵ người trẻ nói riêng vẫn là một thách thức lớn cho sức khỏe cộng đồng.

Xác định tầm quan trọng của việc phát hiện sớm các yếu tố nguy cơ đột quỵ nhằm vạch ra chiến lược điều trị dự phòng một cách chủ động và hiệu quả, cùng với lợi thế của một trung tâm y khoa lớn đóng trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh với trang thiết bị hiện đại và đội ngũ y bác sĩ giàu kinh nghiệm được điều trị bài bản, ngay từ đầu năm 2022, khoa Nội Thần kinh Bệnh viện Quân y 175 đã xúc tiến xây dựng gói tầm soát yếu tố nguy cơ đột quỵ bao gồm tất cả các khâu từ khám lâm sàng, xét nghiệm cận lâm sàng đến điều trị và tư vấn y khoa nhằm mục tiêu mang lại lợi ích thiết thực cho người bệnh, đặc biệt là đối tượng người trẻ, trong vấn đề phòng ngừa đột quỵ tiên phát cũng như thứ phát.

Gói tầm soát yếu tố nguy cơ đột quỵ của Bệnh viện Quân y 175 đang trong những bước hoàn thiện cuối cùng, dự kiến sẽ được triển khai trong quý 3 năm nay và khi đó, Bệnh viện Quân y 175 sẽ là một trong những cơ sở y tế đầu tiên trong cả nước triển khai vào thực tế mô hình y tế cộng đồng rất đáng được kỳ vọng này.

Chẳng phải là cái gì đó quá xa vời, nhận diện và kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ vốn rất quen thuộc và hiện hữu hàng ngày quanh ta giúp giảm đến 50% nguy cơ đột quỵ người trẻ.

BSCK1. Tạ Vương Khoa Phó Chủ nhiệm Khoa Nội thần kinh, Bệnh viện Quân y 175 Phó chủ tịch Hội can thiệp thần kinh TPHCM

Ban truyền thông-BVQY175