Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Đại úy, Bs Lê Đình Nam – Bác sĩ điều trị Khoa Truyền nhiễm, Bệnh viện Quân y 175. Bệnh đậu mùa khỉ (Monkeypox hay Mpox) là một bệnh hiếm gặp, do virus đậu mùa khỉ (viết tắt là MPXV) gây nên. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã đưa ra những cảnh báo về nguy cơ bùng phát mạnh căn bệnh này trên toàn thế giới. Tính đến ngày 11-10, TP. Hồ Chí Minh đã ghi nhận 13 ca mắc MPOX, tỉnh Bình Dương ghi nhận 2 ca, Long An ghi nhận 1 ca, Đồng Nai ghi nhận 1 ca. Nguy cơ bệnh lây lan là có thể xảy ra vì vậy việc hiểu và nắm được cách phòng tránh đậu mùa khỉ là vô cùng cần thiết.

1. Lịch sử bệnh đậu mùa khỉ

• MPXV được phát hiện lần đầu vào năm 1958 ở Đan Mạch khi người ta ghi nhận hai đợt bùng phát bệnh giống như thủy đậu xảy ra ở những cá thể khỉ trong phòng thí nghiệm được giữ để nghiên cứu. Do đó, tên bệnh được gọi là bệnh đậu mùa khỉ.
• 1970, trường hợp nhiễm MPXV đầu tiên ở người được báo cáo là một bé trai 9 tháng tuổi ở Cộng hòa Dân chủ Congo. Kể từ đó, các ca bệnh được bùng phát lan rộng tại 11 quốc gia Châu Phi.
• Năm 2003, đợt bùng phát Mpox đầu tiên được báo cáo bên ngoài châu Phi, tại Mỹ, liên quan đến việc nhập khẩu động vật có vú bị nhiễm bệnh vào Mỹ.
• Năm 2018, 2019, những du khách từ Anh, Israel, Singapore có lịch sử du lịch về từ Châu Phi được chẩn đoán mắc đậu mùa khỉ.

Bệnh đậu mùa khỉ do virus thuộc chi Orthopoxvirus gây ra

2. Nguyên nhân gây bệnh đậu mùa khỉ

• MPXV có cấu trúc loại virus có nhân là DNA sợi kép, thuộc chi Orthopoxvirus,họ Poxviridae.
• Virus này có hai chủng chính là Congo và Tây Phi. Trong đó chủng Congo thường gây bệnh nặng hơn, với tỷ lệ tử vong khoảng 10%, và chủng Tây Phi là khoảng 1%.

3. Đường lây truyền của bệnh đậu mùa khỉ

• Lây từ động vật sang người:
• Lây truyền từ người sang người:
• Khi tiếp xúc trực tiếp gần, lây qua vết thương hở, dịch cơ thể, dịch nước bọt, dịch tiết nước hô hấp trên hoặc các khu vực xung quanh hậu môn, trực tràng, âm đạo.
• Khi tiếp xúc các vật dụng, đồ dùng bị nhiễm bệnh
• Có thể lây truyền qua nhau thai từ mẹ sang thai nhi, tiếp xúc gần và trong khi sinh.

4. Biểu hiện, triệu chứng bệnh đậu mùa khỉ

Gồm 2 giai đoạn với các dấu hiệu đặc trưng: + Giai đoạn ủ bệnh: Thời gian ủ bệnh (từ khi nhiễm MPXV đến khi có triệu chứng) thường là 1-2 tuần, nhưng có thể 3 ngày đến 3 tuần. Các triệu chứng thường kéo dài 2-4 tuần nhưng có thể kéo dài hơn ở người có hệ miễn dịch yếu.

• Triệu chứng đặc trưng : Sốt, đau đầu, đau cơ, đau nhức toàn thân, ớn lạnh, mệt mỏi…, Sưng to  hạch bạch huyết (hạch dưới hàm, cổ, nách, 2 bên hoặc 1 bên…sưng to và đau).

+ Giai đoạn phát ban:

• Trong vòng 1 đến 3 ngày sau khi xuất hiện sốt, bệnh nhân phát ban, thường bắt đầu ở mặt sau đó lan ra các bộ phận khác của cơ thể.
• Phát ban tiến triển qua các giai đoạn từ hồng ban, đến sẩn đỏ (các nốt mẩn nhô cao),, mụn nước (tổn thương chứa dịch bên trong), mụn mủ (tổn thương chứa dịch vàng) . Cuối cùng, các vết thương đóng vảy trước khi rụng hết và khỏi bệnh.

5. Chẩn đoán bệnh đậu mùa khỉ

5.1. Ca bệnh nghi ngờ - Là ca bệnh có một hoặc nhiều yếu tố sau: + Trong vòng 21 ngày trước khi khởi phát triệu chứng, có đi đến các quốc gia có lưu hành bệnh hoặc tiếp xúc với trường hợp bệnh (nghi ngờ hoặc đã xác định), thông qua tiếp xúc vật lý trực tiếp với da hoặc tổn thương da (bao gồm cả quan hệ tình dục), hoặc tiếp xúc với các vật dụng bị ô nhiễm như quần áo, giường, đồ cùng cá nhân của người bệnh; - Có bệnh cảnh lâm sàng nghi MPOX. 5.2. Ca bệnh xác định Có kết quả xét nghiệm sinh học phân tử dương tính với MPXV. Đồng thời cũng cần chẩn đoán phân biệt với các bệnh có sốt, phát ban và hạch to như đậu mùa (smallpox), thủy đậu (chicken pox), nhiễm Herpes lan tỏa, tay chân miệng.

6. 6. Điều trị:

- Thực hiện giám sát và cách ly ca bệnh nghi ngờ/ xác định đủ 12 ngày và hết các triệu chứng lâm sàng. - Điều trị triệu chứng là chủ yếu; đảm bảo dinh dưỡng, cân bằng nước điện giải và hỗ trợ tâm lý. - Sử dụng thuốc điều trị đặc hiệu ở những trường hợp nặng và cơ địa đặc biệt (trẻ sơ sinh, người cao tuổi, người bị suy giảm miễn dịch,…): Tecovirimat, Cidofovir, Brincidofovir, Globulin miễn dịch tĩnh mạch. - Theo dõi, phát hiện và xử trí kịp thời các tình trạng nặng, biến chứng của bệnh: Viêm phế quản phổi, nhiễm trùng huyết, viêm não và nhiễm trùng giác mạc kèm theo mất thị lực, viêm cơm tim, viêm niệu đạo, viêm trực tràng hoặc tử vong. Phụ nữ có thai, trẻ em mắc MPOX có các triệu chứng nghiêm trọng và tỷ lệ tử vong cao hơn.

7. Phòng ngừa bệnh đậu mùa khỉ

Để ứng phó với đợt bùng phát và ngăn chặn nguy cơ lây bệnh, mọi người cần chú ý biện pháp phòng ngừa chung để tránh lây nhiễm MPXV bao gồm: - Thực hiện lối sống lành mạnh, nâng cao sức khỏe - Tránh tiếp xúc với người/động vật có thể bị bệnh (bao gồm cả động vật bị bệnh hoặc đã chết ở những khu vực xảy ra MPOX), nhất là vết thương hở, dịch cơ thể, giọt bắn. - Tránh tiếp xúc với vật dụng, bề mặt có nguy cơ nhiễm MPXV như khăn trải giường, quần áo người bệnh. - Thường xuyên rửa tay bằng xà phòng và các dung dịch sát khuẩn thông thường sau khi tiếp xúc với người/ động vật nghi ngờ nhiễm bệnh. - Khi triệu chứng nghi ngờ mắc bệnh: Chủ động tự cách ly, tránh tiếp xúc gần với người khác bao gồm cả quan hệ tình dục; liên hệ với cơ sở y tế để được theo dõi kịp thời. Khi đi qua các vùng có dịch, nếu quay trở về Việt Nam thì cần chủ động khai báo với cơ quan y tế địa phương để được tư vấn.