Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS. Võ Kim Thảo - Khoa Bệnh nghề nghiệp và huyết học lâm sàng (A25), Bệnh viện Quân y 175. Thời gian gần đây, Bệnh viện Quân y 175 đã tiếp nhận nhiều ca bệnh nhân nhập viện trong tình trạng rối loạn tri giác, yếu liệt tứ chi đột ngột. Qua khai thác bệnh sử, có trường hợp cả gia đình đốt than củi để sưởi ấm rồi ngủ quên qua đêm: hai người con may mắn hồi phục nhưng người mẹ do hôn mê quá lâu nên bị tổn thương não mạn tính không thể hồi phục. Một trường hợp khác xảy ra khi mất điện, bệnh nhân nổ máy ô tô trong garage kín để ngủ và sáng hôm sau được phát hiện trong tình trạng hôn mê, suy hô hấp, trụy mạch. Những tình huống này cho thấy ngộ độc khí CO có thể xảy ra trong nhiều hoàn cảnh sinh hoạt và nghề nghiệp. Biểu hiện lâm sàng rất đa dạng, dễ nhầm lẫn  và đáng tiếc là nhiều ca không được chẩn đoán, xử trí kịp thời, dẫn đến di chứng nặng nề hoặc tử vong. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn đọc hiểu rõ hơn về khí CO, nguyên nhân gây ngộ độc, triệu chứng nhận biết và cách phòng tránh để bảo vệ bản thân và gia đình.

1. Khí CO là chất gì?

- Khí carbon monoxide (CO) là một sản phẩm thường gặp do cháy không hoàn toàn của các chất có chứa carbon. Đây là loại khí rất độc, do CO gắn mạnh vào hemoglobin làm giảm khả năng vận chuyển oxy, gây thiếu oxy, ức chế hô hấp và chết tế bào, đặc biệt tế bào thần kinh và cơ tim. Bằng giác quan không thể phát hiện được do khí không màu, không mùi, không vị, không gây kích thích. - Nguồn khí CO thường gặp là: + Đốt than tổ ong, củi, gỗ, nằm than sau sanh trong phòng kín hoặc thiếu thông khí. + Chạy máy phát điện, động cơ xăng dầu trong phòng kín, công nhân vào khu vực nhiều khí CO mà không làm thoáng khí trước khi vào vùng nhiều khí CO. + Tai nạn cháy nhà, cháy khu công nghiệp, dẫn đến cả nạn nhân và người cứu hộ bị ngộ độc. - Ngộ độc khí CO xảy ra trong không gian kín và hít phải khí CO kéo dài.

Đốt than củi sưởi ấm trong không gian kín và “ngủ quên” – nguyên nhân ngộ độc CO thường gặp nhất.

2. Dấu hiệu và triệu chứng khi bị ngộ độc khí CO

– Sau khi tiếp xúc với khí CO, bệnh nhân xuất hiện các triệu chứng từ nhẹ đến nặng như đau đầu chóng mặt, buồn nôn, nhìn mờ, rối loạn hành vi kèm cảm giác yếu , trường hợp nặng có thể hôn mê. - Chẩn đoán: +  Nghi ngờ bệnh nhân tiếp xúc nguồn khí CO +  Có các triệu chứng ngộ độc khí CO:

• Thần kinh: chóng mặt, lơ mơ, hôn mê. Một số bệnh nhân có thể hồi phục nhanh chóng, tuy nhiên số khác cải thiện thoáng qua, sau đó tiến triển nặng lên ở tuần thứ 2 dẫn đến di chứng thần kinh kéo dài.
• Tim mạch: nhanh xoang, rung nhĩ, rối loạn nhịp thất, nhồi máu cơ tim, phù phổi cấp.
• Hô hấp: thở nhanh, nông, sau thở chậm, suy hô hấp do phù phổi.
• Gan: hoại tử tế bào gan, tăng men gan.
• Thận: suy thận cấp, tiêu cơ vân.

+ Xét nghiệm: - Đo nồng độ COHb: không tương quan lâm sàng, mức độ nặng và kết quả điều trị. - Khí máu động mạch: toan máu. - Điện tim: khi bệnh nhân có ngất, đau ngực. - Chụp cắt lớp vi tính sọ não: đánh giá tổn thương di chứng có thể xảy ra cho bệnh nhân sau ngộ độc CO.

Bệnh nhân nghi ngờ ngộ độc CO cần được phát hiện sớm để tránh di chứng thần kinh nặng nề về sau.

3. Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc khí CO

– Trước một tình huống nghi ngờ ngộ độc CO (ví dụ trong đám cháy), bạn đọc cần nắm rõ những biện pháp cần thiết để tiếp cận sơ cứu ban đầu cho nạn nhân: +Nhanh chóng đưa nạn nhân ra nơi thoáng khí, an toàn, tránh khói và khí độc. Người cứu hộ cần lưu ý làm thông thoáng không khí trước khi đi vào vùng nhiễm độc (mở rộng tất các các cửa, bơm khí trong lành), mang mặt nạ phòng độc, che khăn ẩm vào mũi miệng, cúi thấp người khi đi trong vùng khói để giảm hít khí độc. + Giữ nạn nhân ở tư thế thoải mái: Nếu nạn nhân tỉnh táo, nằm nghỉ ngơi, giữ ấm (khi nạn nhân còn tỉnh táo), chú ý không cho nạn nhân ăn uống khi còn mệt để tránh nguy cơ hít sặc. + Gọi 115 hoặc đưa tới trung tâm y tế gần nhất. + Thực hiện các biện pháp hồi sức cơ bản (nếu cần): Tiến hành thổi ngạt nếu nạn nhân ngừng thở; ép tim ngoài lồng ngực kết hợp thổi ngạt nếu nạn nhân ngừng tim. – Điều trị tại cơ sở y tế: + Đảm bảo chức năng sống cơ bản. + Những trường hợp nặng có thay đổi tri giác hoặc biểu hiện thần kinh không ổn định cần chăm sóc hồi sức chuyên sâu như đặt nội khí quản, thở máy. + Oxy cao áp: Liệu pháp điều trị tối ưu trong ngộ độc khí CO. Bắt đầu liệu pháp oxy cao áp sớm trong vòng 24 giờ sau ngộ độc, tốt nhất là sau 4-6 giờ ở những bệnh nhân có yếu tố nguy cơ mắc di chứng thần kinh muộn như: mất ý thức, bệnh nhân có thai, nhiễm toan chuyển hóa nặng.

Cần đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có nguồn oxy cao áp càng sớm càng tốt để được điều trị đặc hiệu.

4. Biện pháp phòng tránh

- Chú ý vệ sinh nơi ở và môi trường lao động. Tránh tiếp xúc với nguồn khí CO. - Không nên dùng các loại than, lò nướng, bếp gas để sưởi phòng kín. - Khi sưởi ấm bắt buộc dùng than củi, cần hé cửa đảm bảo thông khí, không đốt trong phòng kín, chú ý sưởi khi mọi người còn thức và sưởi trong thời gian ngắn. - Không chạy máy phát điện ở nơi có không gian kín như tầng hầm, nhà giữ xe. - Sử dụng các thiết bị có thể báo động khi có khí CO tại nhà và nơi làm việc. Các cơ sở lao động cần đo nồng độ CO định kì để tránh vượt ngưỡng gây độc. Tại Khoa Bệnh nghề nghiệp và Huyết học lâm sàng Bệnh viện Quân y 175, với hệ thống 06 buồng oxy cao áp hiện đại và đội ngũ nhân viên y tế tận tâm, đảm bảo đáp ứng đầy đủ yêu cầu cấp cứu và điều trị các trường hợp ngộ độc CO cũng như nhiều bệnh lý nặng, phức tạp khác.