Thuyên tắc phổi cấp là một hội chứng tim mạch cấp tính thường gặp thứ ba trên toàn cầu sau nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Biểu hiện bằng tình trạng tắc động mạch phổi cấp do cục máu đông di chuyển từ các tĩnh mạch sâu (thường ở chi dưới) đến phổi; dẫn đến tình trạng rối loạn nặng về hô hấp – tuần hoàn. Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời thì tỉ lệ tử vong do thuyên tắc phổi cấp có thể lên đến 34% (theo ESC 2019).

Xử lý kịp thời ca bệnh thuyên tắc phổi

Vừa qua, Bệnh viện Quân y 175 đã tiếp nhận 1 trường hợp cấp cứu khẩn cấp từ Đội y tế khẩn nguy của Trung tâm điều hành sân bay Tân Sơn Nhất. Đó là trường hợp bệnh nhân N.P.L (60 tuổi) sau chuyến bay dài hơn 24 tiếng từ Mỹ về Việt Nam có biểu hiện khó thở, ngất. Bệnh nhân nhập khoa Cấp cứu lưu (C1.3) sau 20 phút trong tình trạng suy hô hấp, suy tuần hoàn nguy kịch và diễn biến ngưng tim. Các bác sĩ tại khoa C1.3 đã nhanh chóng cấp cứu hồi sinh tim phổi thành công, hỗ trợ hô hấp – tuần hoàn, cũng như hội chẩn bệnh viện cấp cứu, bước đầu chẩn đoán: Ngưng hô hấp – tuần hoàn có hồi phục do thuyên tắc phổi nguy cơ cao; tiến hành điều trị ngay bằng liệu pháp tiêu sợi huyết và kháng đông.

Sau khoảng hơn 4 tiếng, bệnh nhân được chuyển vào khoa Hồi sức tích cực (A12.1) tiếp tục duy trì và bổ sung các điều trị chuyên sâu: Hạ thân nhiệt chỉ huy, hỗ trợ chức năng đa tạng, lọc máu liên tục, tham vấn ý kiến của chuyên gia đầu ngành về hồi sức sẵn sàng các phương án: Thay huyết tương, oxy hóa máu qua màng ngoài cơ thể tĩnh - động mạch (VA-ECMO) và phẫu thuật lấy huyết khối. Bước đầu bệnh nhân đã có đáp ứng với các biện pháp điều trị, sau đó đã được chuyển viện theo nguyện vọng của thân nhân.

Các yếu tố nguy cơ của thuyên tắc phổi

Là bác sĩ trực tiếp tham gia cấp cứu, điều trị bệnh nhân tại khoa Hồi sức tích cực (A12.1), Đại úy, bác sĩ Phạm Công Tình cho biết, một số yếu tố nguy cơ của thuyên tắc phổi thường được chia làm 3 nhóm: mạnh, trung bình và yếu. Trong đó, nhóm nguy cơ mạnh bao gồm các trường hợp: Chấn thương – phẫu thuật lớn ở chi dưới, bệnh lý suy tim có rung/cuồng nhĩ, nhồi máu cơ tim trong vòng 3 tháng, tiền sử huyết khối tĩnh mạch sâu… Trong trường hợp trên, bệnh nhân có yếu tố bất động do di chuyển bằng máy bay kéo dài hơn 24 tiếng; cho nên nguy cơ hình thành huyết khối gây thuyên tắc phổi là cao.

Chính vì thuyên tắc phổi là một bệnh lý cấp tính nặng, nguy cơ tử vong cao, cho nên công tác chẩn đoán ban đầu phải hết sức khẩn trương. Một số biểu hiện lâm sàng thường không đặc hiệu như: khó thở, đau tức ngực, ngất, ho máu…vì vậy chẩn đoán ban đầu ngoài dựa vào tiền sử bệnh lý, kinh nghiệm lâm sàng thì 2 thang điểm dự đoán sớm được sử dụng thường xuyên nhất là Geneva cải tiến và Wells (theo ESC 2019).

Thuyên tắc phổi thường do huyết khối từ hệ tĩnh mạch sâu chi dưới di chuyển đến gây tắc động mạch phổi cấp tính.

Điều trị thuyên tắc phổi sao cho hiệu quả?

Đối với trường hợp bệnh nhân bị thuyên tắc phổi cấp tính mức độ nặng thì những xét nghiệm có thể tiến hành ngay là: D-dimer, siêu âm tim cấp cứu, siêu âm mạch chi dưới, chụp Xquang phổi, điện tâm đồ; điển hình là D-dimer tăng có ý nghĩa theo tuổi, rối loạn chức năng thất phải – giãn thất phải – huyết khối tĩnh mạch sâu chi dưới trên siêu âm; bên cạnh đó, chụp cắt lớp vi tính mạch máu phổi là “tiêu chuẩn vàng” để chẩn đoán, tuy nhiên khó thực hiện trong trường hợp bệnh nhân có rối loạn hô hấp – tuần hoàn nặng chưa được kiểm soát. Hơn nữa, để chẩn đoán mức độ và tiên lượng bệnh nhân thuyên tắc phổi, các bác sĩ lâm sàng cũng cần dựa vào các yếu tố: tình trạng rối loạn huyết động, thang điểm PESI hoặc sPESI, tình rối loạn chức năng thất phải và nồng độ hs-Troponin T trong máu.

Theo Bác sĩ Tình, khi bệnh nhân đã được chẩn đoán thuyên tắc phổi cấp thì công tác điều trị phải được tiến hành ngay lập tức, đó là hỗ trợ về hô hấp bằng oxy liệu pháp hoặc thở máy (nếu có chỉ định), hỗ trợ về mặt tuần hoàn (nếu bệnh nhân đã có rối loạn huyết động) bằng các thuốc vận mạch và tăng sức bóp cơ tim, thậm chí những bệnh nhân đã có biến chứng ngưng hô hấp – tuần hoàn (như ca bệnh nhân trên) thì phải lập tức tiến hành hồi sinh tim phổi nâng cao; song song với những điều trị trên, cần giải quyết ngay tình trạng huyết khối động mạch phổi bằng liệu pháp tiêu sợi huyết (rtPA) và duy trì thuốc kháng đông theo liệu trình.

"Tuy nhiên, trong trường hợp bệnh nhân có chống chỉ định hoặc thất bại với liệu pháp tiêu sợi huyết thì có thể áp dụng phương pháp can thiệp bằng catheter qua da hoặc phẫu thuật lấy huyết khối. Một số điều trị chuyên sâu hơn về hồi sức như: Lọc máu liên tục, oxy hóa máu qua màng ngoài cơ thể tĩnh - động mạch (VA-ECMO)… có thể được tiến hành trên những đối tượng bệnh nhân đã có rối loạn chức năng đa cơ quan nặng, rối loạn tuần hoàn không đáp ứng với các biện pháp điều trị chuẩn” – bác sĩ Tình cho biết thêm.

Bệnh nhân bị thuyên tắc phổi cấp nặng cần được được điều trị  tại ICU.

Khi tình trạng bệnh ổn định vẫn phải theo dõi và tái khám theo hướng dẫn của bác sĩ.

Để điều trị những trường hợp huyết khối tĩnh mạch sâu mạn tính và dự phòng thuyên tắc phổi cấp thì có thể áp dụng những phương pháp sau: đối với dự phòng không dùng thuốc cần lưu ý điều trị những bệnh lý mạn tính đặc biệt là bệnh lý tim mạch; hành khách di chuyển bằng phương tiện (kéo dài trên 6 giờ) được khuyến cáo thường xuyên vận động - co duỗi chân, đeo tất áp lực y khoa đến gối với mức áp lực 15- 30 mmHg; máy bơm hơi áp lực ngắt quãng áp dụng trong trường hợp bệnh nhân nằm bất động kéo dài có nguy cơ cao. Đối với điều trị huyết khối mạn tính và dự phòng bằng thuốc: cần duy trì thuốc kháng đông và tái khám đánh giá định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ.

Bác sĩ Tình cũng khuyến cáo thêm, những bệnh nhân có bệnh lý đặc biệt: điều trị tại hồi sức, bệnh nhân có phẫu thuật lớn ở chi dưới, bệnh nhân ung thư, bệnh nhân đang trong thai kỳ…cần lưu ý dự phòng thuyên tắc phổi và huyết khối tĩnh mạch sâu.

Dựa trên những nội dung về bệnh lý “thuyên tắc phổi” mà bác sĩ Phạm Công Tình vừa cho biết, chúng ta thấy được sự quan trọng của cấp cứu và điều trị nhanh chóng một bệnh nhân thuyên tắc phổi cấp, nhất là một bệnh nhân thuyên tắc phổi đã có ngưng hô hấp – tuần hoàn như Bệnh viện Quân y 175 tiếp nhận ngày 13/11/2022 vừa qua. Quan trọng nữa là đội ngũ y tế chuyên sâu với thời gian tiếp nhận bệnh nhân từ sân bay Tân Sơn Nhất về Bệnh viện Quân y 175 là kịp thời (< 20 phút) nên tính mạng bệnh nhân ban đầu đã được đảm bảo và tiếp tục có những điều trị can thiệp chuyên sâu - phục hồi khác.