Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi Bs Cao Đức Thiện, Khoa Bệnh nghề nghiệp và huyết học lâm sàng (A25), Bệnh viện Quân y 175. 1.     Xyanua (Cyanide) là chất gì? - Xyanua là ion của acid xyanhidric (- C≡N), là chất cực độc, tồn tại ở nhiều dạng gồm rắn, lỏng, khí. Trong tự nhiên những thực vật như sắn, măng tươi, hạt các loại quả: đào, mơ, mận, cherry, hạnh nhân đắng có chứa cyanogenic glycoside, khi ăn vào qua đường tiêu hóa sẽ phóng thích ra xyanua gây ngộ độc. Ngoài ra, Xyanua còn có trong khói của đám cháy ( khí HCN) và sử dụng trong quá trình khai thác kim loại, mạ vàng, bạc, đồng, sản xuất chất màu, sơn, thuốc vẽ, nhuộm, thuốc trừ sâu.. -  Xyanua xâm nhập rất nhanh vào cơ thể từ đường tiêu hóa, niêm mạc, hô hấp, da, tĩnh mạch, ức chế quá trình sử dụng oxy của tế bào, ức chế chất chống oxy hóa, tích tụ các sản phẩm chuyển hóa gây độc tế bào, nhiễm độc cấp tính hệ thần kinh, tim mạch. Liều tử vong thấp với nồng độ khí hít phải có 110 ppm HCN trong 60ph hoặc nuốt với liều 0.5 mg/ kg. - Ngộ độc Xyanua có thể do ăn phải thực phẩm có chứa Xyanua, hít phải khói trong các vụ cháy, tự tử hoặc bị đầu độc. 2. Dấu hiệu và triệu chứng khi bị nhiễm độc Xyanua - Sau khi tiếp xúc với Xyanua, các triệu chứng thường gặp từ nhẹ đến nặng, xuất hiện từ từ hoặc đột ngột như cảm giác nóng lưỡi, họng, đau đầu chóng mặt, bứt rứt, kích thích, đau bụng, buồn nôn, thở nhanh hoặc nặng hơn như lơ mơ, hôn mê, co giật, tụt huyết áp thậm chí là ngưng tim, ngừng thở, tử vong chỉ sau vài phút. - Chẩn đoán: +  Bệnh nhân nghi ngờ có phơi nhiễm Xyanua. +  Có các triệu chứng ngộ độc Xyanua:

• Thần kinh: đau đầu, chóng mặt, lú lẫn, hôn mê, co giật.
• Da: lúc đầu đỏ như quả anh đào, chuyển màu tím
• Tim mạch: lúc đầu nhịp nhanh, tăng huyết áp sau nhịp chậm, hạ huyết áp, rối loạn nhịp, có thể dẫn đến ngừng tuần hoàn.
• Hô hấp: thở nhanh, nông, sau thở chậm, suy hô hấp do phù phổi.
• Tiêu hóa: đau bụng, nôn.
• Gan: hoại tử tế bào gan, tăng men gan.
• Thận: suy thận cấp, tiêu cơ vân.
• Máu: máu tĩnh mạch màu đỏ tươi

+ Xét nghiệm: - Toan chuyển hóa, tăng khoảng trống Anion gap, tăng lactat máu. - Xét nghiệm định tính Xyanua (+) trong máu hoặc định lượng nồng độ Xyanua máu: Nồng độ Xyanua trong máu từ 0,5-1mg/l gây nhịp nhanh, đỏ da; nồng độ: 1-2,5mg/l gây u ám; từ 2,5-3mg/l gây hôn mê; nồng độ>3mg/l gây tử vong.

Nhiễm độc xyanua khiến cơ thể không sử dụng được oxy trong máu.

3. Xử trí khi nghi ngờ ngộ độc Xyanua - Tình huống nghi ngờ ngộ độc Xyanua cần đưa ra khỏi khu vực có chất độc, rửa da, mắt nếu có tiếp xúc, sau đó nhanh chóng đến các cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ y tế. - Điều trị tại cơ sở y tế: + Hồi sức đảm bảo chức năng sống. + Thải độc: Rửa dạ dày nếu ngộ độc qua đường tiêu hóa đến sớm (<1h), uống than hoạt (1g/kg). - Thuốc giải độc đặc hiệu: Hydroxocobalamin; tạo methemoglobin ( Amyl nitrit, muối nitrite; 4-dimethylaminophenol (4-DMAP); muối Thiosulfate 25%; bộ kit giải độc Xyanua. - Trường hợp nặng cần hồi sức chuyên sâu như thở máy, lọc máu hấp phụ, CRRT… - Điều trị hỗ trợ : Oxy cao áp.

Xyanua có thể tìm thấy trong sắn (khoai mỳ), măng, hạnh nhân đắng, đậu lima chưa được sơ chế kỹ,

hay có trong hạt trái cây như đào, táo, mơ...

4. Biện pháp phòng tránh - Khi ăn sắn, măng tươi cần sơ chế kĩ. Khi luộc cần mở vung để HCN bay hơi. Chú ý không ăn quá nhiều sắn khi đói. - Không ăn hạt của các loại quả: đào, mơ, mận, cherry, hạnh nhân đắng. - Hạn chế tiếp xúc với các chất có chứa dẫn xuất cyanua như Acetonitrile là chất dùng để làm sạch móng tay, chân. - Tuân thủ đúng quy trình an toàn trong sản xuất, phòng thí nghiệm. Tại TP HCM, Bệnh viện Quân y 175 là một trong những bệnh viện đa khoa hàng đầu, với hệ thống trang thiết bị hồi sức chuyên sâu tại khoa HSCC và 05 buồng oxy cao áp hiện đại tại khoa Bệnh nghề nghiệp và Huyết học lâm sàng, đáp ứng đầy đủ yêu cầu cấp cứu và điều trị các trường hợp ngộ độc Xyanua cũng như nhiều bệnh lý nặng, phức tạp khác.