Những điều cần biết về bệnh dại
Bài viết được tư vấn chuyên môn bởi BS Huỳnh Thảo Uyên- Khoa Truyền nhiễm (A4), Bệnh viện Quân y 175.
Từ đầu năm 2024 đến nay, cả nước đã ghi nhận 27 ca tử vong do bệnh dại, tăng 16 ca so với cùng kỳ năm 2023. Người dân cần lưu ý không nên chủ quan với bệnh dại, có thể chủ động dự phòng trước và xử trí sớm ngay khi bị động vật nghi dại cắn để kịp thời bảo vệ sức khỏe và tính mạng.
1. Bệnh dại là gì?
Bệnh dại là bệnh nhiễm trùng cấp tính hệ thần kinh trung ương do vi-rút dại, thuộc họ Rhabdoviridae, giống Lyssavirus, lây truyền từ động vật sang người qua chất tiết, thông thường là nước bọt. Hầu như tất cả bệnh nhân khi đã khởi phát bệnh đều tử vong.
Dù vậy, bệnh dại có thể phòng và điều trị dự phòng bằng vắc xin và huyết thanh kháng dại. Tiêm vắc xin dại cho cả người và vật nuôi (chủ yếu là chó, mèo) là biện pháp hiệu quả để phòng, chống bệnh dại.
2. Đặc điểm dịch tễ học
Theo báo cáo của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), bệnh dại lưu hành trên toàn thế giới. Mỗi năm có trên 10 triệu người bị súc vật dại hoặc nghi dại cắn phải điều trị dự phòng bằng vắc xin. Có khoảng 60.000 - 70.000 người bị chết do bệnh dại, phần lớn ở các nước nhiệt đới - nơi có tới 3/4 dân số thế giới.
Tại Việt Nam, bệnh dại lưu hành ở nhiều địa phương, chủ yếu là ở các tỉnh miền núi với nguồn truyền bệnh chính là chó. Bệnh thường tăng cao vào mùa nắng nóng (tháng 5 đến tháng 8). Theo Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương, năm 2023, cả nước có đến 82 người chết vì bệnh dại, trong đó có nhiều trẻ em. Khi đã lên cơn dại, động vật và người đều có tỷ lệ tử vong gần như là 100%.
3. Nguồn bệnh và đường lây truyền của bệnh là gì?
Các loài động vật máu nóng như: chó, mèo, dơi, chuột thường là nguồn truyền bệnh chính. Khi các con vật bị dại thường sẽ có các biểu hiện bất thường như: sợ ánh sáng, sợ tiếng động, tăng tiết đàm nhớt, dễ kích thích, dễ tấn công người. Thời kỳ lây truyền ở chó nhà là từ 3-7 ngày (tối đa là 10 ngày) trước khi chó có triệu chứng dại và trong suốt thời kỳ phát bệnh.
Vi rút dại hiện diện trong nước bọt của động vật bị dại nên chủ yếu lây truyền qua vết cắn hoặc vết cào, liếm của động vật bị dại trên da bị tổn thương. Từ vết cắn, virus xâm nhập vào hệ thần kinh trung ương.
4. Biểu hiện của bệnh dại như thế nào?
5. Dự phòng
Bệnh dại khi đã có triệu chứng thì chắc chắn tử vong. Do đó cần phải thực hiện đúng và kịp thời các biện pháp dự phòng trước và sau khi bị động vật nghi dại cắn.
7. Hướng dẫn xử lý vết thương khi bị chó mèo cắn
- Giai đoạn ủ bệnh: Thông thường là từ 1 - 3 tháng sau phơi nhiễm, 75% bệnh nhân phát bệnh trong vòng 90 ngày và 5% bệnh nhân có thời gian ủ bệnh > 1 năm. Thời gian ủ bệnh phụ thuộc vào tình trạng nặng nhẹ của vết cắn, vị trí của vết cắn có liên quan đến nơi có nhiều dây thần kinh, khoảng cách từ vết cắn đến não, số lượng vi rút xâm nhập. Vết cắn càng nặng và gần thần kinh trung ương thì thời gian ủ bệnh càng ngắn.
- Giai đoạn khởi phát (tiền triệu): Khoảng 2-10 ngày, biểu hiện như nhiễm siêu vi không đặc hiệu: sốt, nhức đầu, đau mỏi cơ, chán ăn, mệt mỏi. Một số bệnh nhân có thể cảm giác ngứa đau, dị cảm tại vết cắn.
- Giai đoạn toàn phát: gồm hai thể bệnh
- Thể hung dữ (80% trường hợp): Sợ nước là biểu hiện đặc trung của bệnh, thường xảy ra khi bệnh nhân thử uống nước, nghe tiếng nước chảy hay thấy ly nước. Ngoài ra bệnh nhân còn sợ gió, sợ ánh sáng, sốt cao, tăng tiết nước bọt, khó nuốt, kích động. Cơn co thắt hầu họng và cơ hô hấp có thể dẫn đến ngưng hô hấp, tuần hoàn.
- Thể liệt (20% trường hợp): Liệt tứ chi, liệt mặt, liệt cơ hô hấp gây tử vong.
- Tiêm phòng đầy đủ cho chó, mèo nuôi và tiêm nhắc lại hằng năm theo khuyến cáo của ngành thú y
- Không thả rông chó, mèo; chó ra đường phải được đeo rọ mõm
- Không đùa nghịch, trêu chọc chó, mèo.
- Cách ly theo dõi chó mèo và thông báo cho cán bộ thú y địa phương khi phát hiện chó mèo nghi nhiễm bệnh dại
- Tiêm vaccine phòng dại cho những người nguy cơ cao như cán bộ thú y, bảo tồn thú hoang, kiểm lâm; người làm nghề giết mổ chó, mèo.
- Khi có người nhà nghi bị dại, tuyệt đối không tiếp xúc với nước bọt hay có những hành động dễ gây cơn kích động người bị bệnh.
- Tiêm vắc xin dự phòng trước phơi nhiễm: đường tiêm bắp (liều dùng 0,5ml) hoặc đường tiêm trong da (liều dùng 0,1 ml) 3 mũi vào các ngày 0 -7- 21/28
- Tiêm vắc xin sau phơi nhiễm:
- Huyết thanh kháng dại:
- Rửa kỹ vết thương bằng nước và xà phòng liên tục trong 15 phút, nếu không có xà phòng thì phải xối rửa vết thương bằng nước sạch để giảm tải lương virus tại nơi xâm nhập. Sau đó, tiếp tục rửa vết thương bằng cồn 70%, cồn iod hoặc Povidone.
- Không băng kín vết thương, không nặn, bóp vết thương cho máu chảy ra hay làm dập thêm mô cơ thể.
- Sau đó, đến ngay trung tâm y tế gần nhất để được tư vấn và tiêm phòng dại kịp thời. Tiêm kèm vắc xin uốn ván và điều trị chống nhiễm khuẩn nếu cần. Tuyệt đối không tự ý dùng thuốc nam, bắc để chữa bệnh.
- Đối với súc vật nghi dại cắn người, nhốt theo dõi 10-28 ngày.